il lessico felliniano

ΟΙ ΝΕΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΠΟΥ ΚΑΘΙΕΡΩΘΗΚΑΝ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΧΑΡΗ ΣΤΟΝ ΣΚΗΝΟΘΕΤΗ ΦΕΝΤΕΡΙΚΟ ΦΕΛΛΙΝΙ

Η σημασία του Ιταλού σκηνοθέτη Φεντερίκο Φελλίνι, που γεννήθηκε σαν σήμερα το 1920, προκύπτει και από τα ίχνη που το έργο του άφησε στην ιταλική γλώσσα. Στα σύγχρονα ιταλικά λεξικά υπάρχουν τουλάχιστον 5 λέξεις των οποίων είτε η ετυμολογία είτε η χρήση οφείλονται στο κινηματογραφικό του έργο.

* * *

felliniano: un’atmosfera felliniana, dei personaggi felliniani. φελλινιανός (σχετικός με το χαρακτηριστικό κλίμα, τους ιδιαίτερους χαρακτήρες των ταινιών του): φελλινιανή ατμόσφαιρα, φελλινιανοί χαρακτήρες.

paparazzo: fotoreporter, fotocronista di celebrità. παπαράτσι: από το επώνυμο ενός εκ των χαρακτήρων της ταινίας «La dolce vita» τού 1960 – η πιο διάσημη διεθνώς λέξη· στην ιταλική έχει επίσης δώσει το ρηματικό επίθετο: paparazzato.

il dolcevita: il caratteristico maglione a collo alto e aderente che porta Marcello Mastroianni, il protagonista dell’omonimo film. το ζιβάγκο: η χαρακτηριστική μπλούζα που φοράει ο Μαρτσέλλο Μαστρογιάννι, πρωταγωνιστής της ομώνυμης ταινίας – ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η αντίστοιχη λέξη της ελληνικής γλώσσας προέρχεται από μια άλλη ταινία (το «Δόκτωρ Ζιβάγκο» του 1965, σε σκηνοθεσία του Ντέιβιντ Λην, βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Μπορίς Παστερνάκ).

amarcord: ricordo, rievocazione nostalgica del passato. νοσταλγική ανάμνηση (του παρελθόντος): από την ομώνυμη ταινία τού 1973, «Amarcord», λέξη που προέρχεται από την διάλεκτο της Εμίλια-Ρομάνια, γενέθλιας γης του σκηνοθέτη, και σημαίνει «εγώ θυμάμαι».

vitellone: fannullone, nullafacente, ozioso, perditempo, perdigiorno. μοσχάρι: στη μεταφορική σημασία του τεμπελχανά, του χασομέρη (λέξη που έγινε ευρύτερα γνωστή χάρη στην ομώνυμη ταινία, «I vitelloni», του 1959).

Giuseppe Patota per Tullio De Mauro

Μετέφρασα και αναδημοσιεύω το μήνυμα που δημοσίευσε προχθές ο καθηγητής Τζουζέπε Πατότα προς τιμήν του Τούλλιο Ντε Μάουρο που απεβίωσε στη Ρώμη.

Ho tradotto e ripublico il messaggio che ha pubblicato l’altro ieri il professore Giuseppe Patota in onore di Tullio De Mauro che è deceduto a Roma.

 

ΕΛΑΧΙΣΤΗ, ΣΤΟΡΓΙΚΗ ΑΝΑΜΝΗΣΗ ΤΟΥ ΤΟΥΛΛΙΟ ΝΤΕ ΜΑΟΥΡΟ

Η Γλωσσική ιστορία της ενωμένης Ιταλίας του Τούλλιο Ντε Μάουρο έχει αλλάξει, στους πιο δραστήριους, λιγότερο συντηρητικούς και λιγότερο παραιτημένους γλωσσολόγους και καθηγητές, τον τρόπο να βλέπουν την ιταλική γλώσσα, την ιστορία της και τη διδασκαλία της. Για πολλούς από εμάς υπήρξε κάτι το πραγματικά «κεραυνοβόλο». Με εκείνο το βιβλίο ο Ντε Μάουρο δίδαξε και συνεχίζει να διδάσκει όλους (και κυρίως τους ιστορικούς της ιταλικής γλώσσας) ότι η γλωσσική ιστορία ενός έθνους είναι στενά και άρρηκτα συνδεδεμένη με τις οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές εξελίξεις, και ότι είναι αδύνατο να την ανασυνθέσεις αγνοώντας τες. Το έργο αυτό, εκτός από τις βασικές πτυχές της εσωτερικής ιστορίας της ιταλικής γλώσσας, διατρέχει και την εξωτερική ιστορία της, με την υποστήριξη πολλών πινάκων γεμάτων με στοιχεία που απεικονίζουν τις δημογραφικές και μεταναστευτικές κινήσεις, το φαινόμενο της αστικοποίησης, τα επίπεδα αλφαβητισμού και άλλα. Το ποσοστό ζητημάτων που έθεσε πριν από πενήντα χρόνια η Ιστορία του Ντε Μάουρο είναι εντυπωσιακό. Δοκιμάζω, με τη βοήθεια του Μαντσίνι (2013: 81), να θυμίσω μερικά: «η γλωσσική εκπαίδευση, οι λεξικογραφικές αναλύσεις επί ποσοτικής βάσης, η μελέτη των διαδικασιών εξιταλισμού των διαλέκτων, οι αντανακλάσεις της μετανάστευσης, η ανάλυση των εξειδικευμένων λεξιλογίων της γραφειοκρατίας», η επιρροή της λογοτεχνίας, του τύπου, της τηλεόρασης και του κινηματογράφου στα γλωσσικά φαινόμενα. Εν ολίγοις, η Γλωσσική ιστορία της ενωμένης Ιταλίας είναι ένα είδος περιληπτικής προεπισκόπησης της εργασίας που η γενική γλωσσολογία, η εφαρμοσμένη γλωσσολογία, η κοινωνιογλωσσολογία και η ιστορική γλωσσολογία της ιταλικής γλώσσας θα παράγουν στην και για την χώρα μας στα χρόνια που θα ακολουθούσαν. Ειδικότερα, το έργο έστρεψε στην προσοχή των αναγνωστών του στο ζήτημα της ευθύνης του σχολείου για την αποτυχημένη νίκη επί του αναλφαβητισμού, στη διαιώνιση του φαινομένου της πρόωρης σχολικής εγκατάλειψης και στην υιοθέτηση παρωχημένων γλωσσικών και εκπαιδευτικών μοντέλων - θέμα που επιβλήθηκε επίσης χάρις στο πολιτικό πάθος με με το οποίο ο Ντε Μάουρο, αφού το πρότεινε στην Ιστορία του, το επανέφερε σε πάμπολλες δημόσιες ομιλίες του.

ΤΖΟΥΖΕΠΕ (ΤΖΕΠΙ) ΠΑΤΟΤΑ

PICCOLO, AFFETTUOSO RICORDO DI TULLIO DE MAURO

La Storia linguistica dell’Italia unita di Tullio De Mauro ha cambiato, nei linguisti e negli insegnanti più motivati, meno conservatori e meno rassegnati, il modo di guardare all’italiano, alla sua storia e al suo insegnamento. Per molti di noi è stata una vera «folgorazione» (Marazzini, 2005: 147; Mancini, 2013: 75). Con quel libro, De Mauro ha insegnato e continua a insegnare a tutti (e soprattutto agli storici dell’italiano) che la storia linguistica di una nazione è intimamente e inestricabilmente connessa con le sue vicende economiche, sociali, politiche e culturali, e che è impossibile ricostruirla prescindendo da queste (Asor Rosa, 2003: 8-9; Alberto Varvaro, in Lo Piparo, Ruffino, 2005: 322-323). L’opera, accanto agli aspetti essenziali della storia interna dell’italiano, ne ricostruisce anche la storia esterna, col supporto di moltissime tabelle piene di dati che illustrano movimenti demografici e migratori, fenomeni di urbanizzazione, livelli di alfabetizzazione e altro. La quantità di tematiche aperte cinquant’anni fa dalla Storia di De Mauro è impressionante. Provo, con Mancini (2013: 81), a ricordarne alcune: «l’educazione linguistica, le analisi lessicografiche su base quantitativa, lo studio dei processi di italianizzazione dei dialetti, i riflessi dell’emigrazione, l’analisi delle lingue settoriali della burocrazia», l’influsso della letteratura, della stampa, della televisione e del cinema sui fatti linguistici. Insomma, la Storia linguistica dell’Italia unita è una specie di sommario in anteprima dei lavori che la linguistica generale, la linguistica applicata, la sociolinguistica e la linguistica storica italiane avrebbero prodotto nel e per il nostro Paese negli anni a venire. In particolare, l’opera impose all’attenzione dei suoi lettori il tema della responsabilità della scuola nella mancata sconfitta dell’analfabetismo, nel protrarsi del fenomeno degli abbandoni scolastici e nell’adozione di modelli linguistici e didattici superati; tema che s’impose anche per la passione civile con cui De Mauro, dopo averlo proposto nella Storia, lo ripropose in innumerevoli interventi pubblici.

GEPPI PATOTA

RIFERIMENTI BIBLIOGRAFICI

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

• Asor Rosa, 2003 = Alberto A. R., Una riflessione notturna, in Tullio De Mauro. Una storia linguistica, Roma-Bari, Laterza, pp. 7-9. 
• Lo Piparo, Ruffino, 2005 = Franco L. P., Giovanni R. (a cura di), Gli italiani e la lingua, Palermo, Sellerio.
• Mancini, 2013 = Marco M., La Storia linguistica dell’Italia unita e la sociolinguistica storica, in Federico Albano Leoni, Stefano Gensini, Emanuela Piemontese (a cura di), Tra linguistica e filosofia del linguaggio. La lezione di Tullio De Mauro, Roma-Bari, Laterza, 2013, pp. 74-102.  
• Marazzini, 2005 = Claudio M., Che cosa gli storici della lingua italiana devono alla «Storia linguistica dell’Italia unita» di Tullio De Mauro, in Lo Piparo, Ruffino 2005, pp. 147-154.

La più bella lingua del mondo

Il protagonista delle Confessioni del cavaliere d’industria Felix Krull di Thomas Mann, interrogato da un direttore d’albergo in merito alla sua conoscenza dell’italiano, risponde all’interlocutore in questo modo: Ma Signore, che cosa mi domanda? Son veramente innamorato di questa bellissima lingua, la più bella del mondo. Ho bisogno soltanto d’aprire la mia bocca e involontariamente diventa il fonte di tutta l’armonia di quest’idioma celeste. Sì, caro signore, per me non c’è dubbio che gli angeli nel cielo parlano italiano

     

Dal libro di Giuseppe Patota, La grande bellezza dell'italiano.

Ο πρωταγωνιστής των Εξολομολήσεων του απατεώνα Φέλιξ Κρουλ, του Τόμας Μαν, ερωτώμενος από έναν διευθυντή ξενοδοχείου σχετικά με τις γνώσεις του στα ιταλικά, απαντά στον συνομιλητή του με αυτόν τον τρόπο: «Μα, κύριε, τι πράγμα με ρωτάτε; Είμαι απολύτως ερωτευμένος με αυτή την υπέροχη γλώσσα, την πιο όμορφη στον κόσμο. Αρκεί μόνο ν' ανοίξω το στόμα μου και αυτό ακουσίως γίνεται η πηγή όλης της αρμονίας αυτής της μοναδικής, ουράνιας γλώσσας. Ναι, αγαπητέ κύριε, για μένα δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι άγγελοι στον ουρανό μιλούν ιταλικά».

Μετάφραση της σπουδάστριας ιταλικών Evi Skaltsoni Σκαλτσώνη (Β2). 

Όλες οι γλώσσες των Ιταλών

Η συνάδελφος Mona Spachi, μαζί με την Ελένη, φίλη της και συνεργάτιδα της σελίδας της Imparo, μετέφρασαν στα ελληνικά ένα άρθρο της ιταλικής εφημερίδας La Repubblica (12/05/2014), με τίτλο «Tutte le lingue degli italiani».

Το άρθρο, όπως μπορείτε να διαβάσετε, αναφέρεται στις διαφορές που υπάρχουν στην ιταλική γλώσσα ανάλογα με τη γεωγραφική θέση, δηλαδή στη διαφορετική χρήση λέξεων, εκφράσεων, γραμματικών και συντακτικών φαινομένων ανάλογα με την περιοχή ή την πόλη, κάτι που συναντάται πολύ συχνά στην Ιταλία.

Caporetto / Waterloo

Έχουν και οι Ιταλοί το δικό τους Βατερλό: το Καπορέτο, μια μικρή πόλη της βορειοδυτικής Σλοβενίας, που κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (Οκτώβριος 1917) υπήρξε θέατρο μιας καταστροφικής μάχης για τα ιταλικά στρατεύματα, τα οποία αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν και να ανασυνταχθούν στον ποταμό Πιάβε.

Εξού και η μεταφορική χρήση της λέξης, για να δηλωθεί η σοβαρή καταστροφή, η βαριά ήττα, η πανωλεθρία, η ταπεινωτική συνθηκολόγηση [στα ελληνικά θα μπορούσε να αποδοθεί με τη λέξη βατερλό]: είναι, υπήρξε, θα μπορούσε να γίνει το βατερλό του.

Caporetto. – Piccolo centro della Slovenia nord-occidentale, che nella 1^a guerra mondiale (ottobre 1917) fu teatro di una battaglia disastrosa per le truppe italiane, costrette a ritirarsi attestandosi poi sul Piave.
Di qui l’uso figurato, per indicare genericamente un grave scacco, una pesante sconfitta, una disfatta, una capitolazione: è una Caporetto, è stata o poteva essere una Caporetto.

 La più grave disfatta nella storia dell'esercito italiano (p. 3)

Η πιο βαριά ήττα στην ιστορία του ιταλικού στρατού (σελ. 3)

Settimana della lingua italiana nel mondo

Quattordicesima settimana della lingua italiana nel mondo

Scrivere la nuova Europa: editoria italiana, autori e lettori nell’era digitale

Alfabeto e pronuncia

Βιντεομαθήματα στα οποία παρουσιάζεται το ιταλικό αλφάβητο και βασικά μαθήματα προφοράς

L'italiano si pronuncia come si legge

Τα ιταλικά προφέρονται όπως διαβάζονται

Με κάποιες εξηγήσεις στα ισπανικά

Προφορά των γραμμάτων

Video di Passione Italiana

Προφορά και ορθογραφία 20 ιταλικών λέξεων, που δυσκολεύουν τους αλλοδαπούς μαθητές: ghiaccio (πάγος), scherzo (αστείο), bruschetta (είδος ορεκτικού), bicchiere (ποτήρι), cucchiaio (κουτάλι), cucchiaino (κουταλάκι), pistacchio (φυστίκι), ciabatta (είδος ψωμιού και παντόφλα), gnocchi (είδος ζυμαρικών), grigio (γκρι), tagliatelle (είδος ζυμαρικών), prosciutto (προσούτο), margherita (το άνθος, η πίτσα, το κύριο όνομα), asciugamano (πετσέτα), bolognese (τα μακαρόνια με κιμά), caprese (είδος σαλάτας), grazie (ευχαριστώ), serie (σειρά), lampada (φωτιστικό), papà (μπαμπά) [Papa (Πάπας)], menù (μενού).

x

Lo “shopping” e la “privacy” (i forestierismi nell’italiano)

I neogreci spesso diciamo che, rispetto all’uso quotidiano [di ogni giorno] della nostra lingua, siamo esterofili o xenofili [che abbiamo cioè una simpatia maggiore dell’ordinario per le parole che provengono da lingue straniere e che, soprattutto, usiamo moltissime parole inglesi].

Stasera ho letto una breve pubblicazione del sardo [dell’isola di Sardegna] Gianfrànco Fràu Altèa e un commento di Marina Marikò, dove si parla di forestierismi [cioè di parole straniere che si usano nell’italiano] e, precisamente, di anglicismi. Riporto qui di seguito alcune delle loro osservazioni: 

Gli italiani del sedile posteriore

Una pubblicità divertente e intelligente, che è la prova di almeno una verità: per imparare l'italiano bisogna parlarlo... e preferibilente con gli italiani!

 

Il passato prossimo (teoria ed esercizi) da «Alma Edizioni»

Dal sito internet di Alma Edizioni è possibile scaricare un archivio .pdf con la teoria e molti esercizi sul PASSATO PROSSIMO. 

Capitolo 2 del libro «I verbi italiani»
di Silvia Consonno e Sonia Bailini
(pp. 18-27)