Visualizzazione post con etichetta Giuseppe Patota. Mostra tutti i post

mercoledì 16 dicembre 2020

lunedì 30 marzo 2020

Distanza/Απόσταση

Οι λέξεις των ημερών μας – Τζουζέππε Πατότα

Οι σπουδαστές και οι καθηγητές κάνουν μαθήματα, διαγωνίσματα, ακόμη και εξετάσεις εξ αποστάσεως, δουλεύουμε και επικοινωνούμε εξ αποστάσεως. Στην ουρά στο ταχυδρομείο, στο φαρμακείο ή στο σούπερ μάρκετ πρέπει να διατηρούμε μια ασφαλή απόσταση. Τι είναι η απόσταση; Στη γεωμετρία, η απόσταση είναι το μήκος του τμήματος της ευθείας γραμμής που συνδέει δύο σημεία. Στην καθημερινή ζωή, η απόσταση είναι το μήκος της διαδρομής μεταξύ δύο τόπων, δύο αντικειμένων, δύο ανθρώπων.

Η απόσταση, όμως, μπορεί να αφορά όχι μόνο τον χώρο, αλλά και τον χρόνο: μπορώ να πω, για παράδειγμα, ότι μεταξύ του Πετράρχη [Francesco Petrarca] και του Λεοπάρντι [Giacomo Leopardi] υπάρχει μια απόσταση πέντε αιώνων. Με μεταφορική έννοια, η απόσταση μπορεί να αφορά την αξία: μιας και ανέφερα τον Πετράρχη, συνεχίζω μαζί του και λέω ότι ανάμεσα στον Πετράρχη και τους πετραρχιστές (δηλαδή τους ποιητές που από τον 15ο αιώνα και μετά προσπάθησαν να τον μιμηθούν) υπάρχει μια τεράστια απόσταση.

Η απόσταση, έπειτα, μπορεί να αφορά κοινωνικές συνθήκες, και στην περίπτωση αυτή σημαίνει διαφορά. Αυτή, ομολογώ, είναι μια απόσταση που δεν μου αρέσει πολύ. Και δεν είμαι ο μόνος στον οποίο δεν αρέσει. Το άρθρο 3 του Συντάγματός μας ακυρώνει, όσον αφορά δικαιώματα και υποχρεώσεις, αυτό το είδος απόστασης και ορίζει, τουτέστιν λέει: «Όλοι οι πολίτες έχουν ίση κοινωνική αξιοπρέπεια και είναι ίσοι ενώπιον του νόμου, χωρίς διάκριση φύλου, φυλής, γλώσσας, θρησκείας, πολιτικών απόψεων, προσωπικών και κοινωνικών συνθηκών».

Ο Τζουζέππε Πατότα, καθηγητής ιταλικής γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο της Σιένας, είναι μέλος της ιταλικής Ακαδημίας και της Ακαδημίας της Αρκαδίας.

VIDEO

Le parole dei nostri giorni - Giuseppe Patota

Studenti e professori fanno lezioni, interrogazioni e perfino esami a distanza, si lavora e si comunica a distanza; in fila alle poste, in farmacia o nel supermercato dobbiamo mantenere una distanza di sicurezza. Che cos’è la distanza? In geometria, la distanza è la lunghezza del tratto di linea retta che congiunge due punti; nella vita di tutti i giorni, la distanza è la lunghezza del percorso fra due luoghi, due oggetti, due persone.

La distanza, però, può riguardare non soltanto lo spazio, ma anche il tempo: posso dire, per esempio, che tra Francesco Petrarca e Giacomo Leopardi c’è una distanza di cinque secoli. In senso figurato, la distanza può riguardare il valore: visto che ho nominato Petrarca, continuo con lui e dico che fra Petrarca e i petrarchisti (cioè i poeti che, dal Quattrocento in poi, cercarono di imitarlo) c’è una distanza enorme.

La distanza, poi, può riguardare le condizioni sociali, e in questo caso significa differenza. Questa, ve lo confesso, è una distanza che non mi piace molto. Sono in buona compagnia. L’articolo 3 della nostra Costituzione annulla, in termini di diritti e di doveri, questo tipo di distanza e recita, cioè dice: «Tutti i cittadini hanno pari dignità sociale e sono eguali davanti alla legge, senza distinzione di sesso, di razza, di lingua, di religione, di opinioni politiche, di condizioni personali e sociali».

Giuseppe Patota, professore ordinario di Linguistica italiana presso l’Università di Siena, è Accademico della Crusca e socio nazionale dell’Accademia dell'Arcadia.

sabato 7 gennaio 2017

Giuseppe Patota per Tullio De Mauro

Μετέφρασα και αναδημοσιεύω το μήνυμα που δημοσίευσε προχθές ο καθηγητής Τζουζέπε Πατότα προς τιμήν του Τούλλιο Ντε Μάουρο που απεβίωσε στη Ρώμη.

Ho tradotto e ripublico il messaggio che ha pubblicato l’altro ieri il professore Giuseppe Patota in onore di Tullio De Mauro che è deceduto a Roma.

ΕΛΑΧΙΣΤΗ, ΣΤΟΡΓΙΚΗ ΑΝΑΜΝΗΣΗ ΤΟΥ ΤΟΥΛΛΙΟ ΝΤΕ ΜΑΟΥΡΟ

Η Γλωσσική ιστορία της ενωμένης Ιταλίας του Τούλλιο Ντε Μάουρο έχει αλλάξει, στους πιο δραστήριους, λιγότερο συντηρητικούς και λιγότερο παραιτημένους γλωσσολόγους και καθηγητές, τον τρόπο να βλέπουν την ιταλική γλώσσα, την ιστορία της και τη διδασκαλία της. Για πολλούς από εμάς υπήρξε κάτι το πραγματικά «κεραυνοβόλο». Με εκείνο το βιβλίο ο Ντε Μάουρο δίδαξε και συνεχίζει να διδάσκει όλους (και κυρίως τους ιστορικούς της ιταλικής γλώσσας) ότι η γλωσσική ιστορία ενός έθνους είναι στενά και άρρηκτα συνδεδεμένη με τις οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές εξελίξεις, και ότι είναι αδύνατο να την ανασυνθέσεις αγνοώντας τες. Το έργο αυτό, εκτός από τις βασικές πτυχές της εσωτερικής ιστορίας της ιταλικής γλώσσας, διατρέχει και την εξωτερική ιστορία της, με την υποστήριξη πολλών πινάκων γεμάτων με στοιχεία που απεικονίζουν τις δημογραφικές και μεταναστευτικές κινήσεις, το φαινόμενο της αστικοποίησης, τα επίπεδα αλφαβητισμού και άλλα. Το ποσοστό ζητημάτων που έθεσε πριν από πενήντα χρόνια η Ιστορία του Ντε Μάουρο είναι εντυπωσιακό. Δοκιμάζω, με τη βοήθεια του Μαντσίνι (2013: 81), να θυμίσω μερικά: «η γλωσσική εκπαίδευση, οι λεξικογραφικές αναλύσεις επί ποσοτικής βάσης, η μελέτη των διαδικασιών εξιταλισμού των διαλέκτων, οι αντανακλάσεις της μετανάστευσης, η ανάλυση των εξειδικευμένων λεξιλογίων της γραφειοκρατίας», η επιρροή της λογοτεχνίας, του τύπου, της τηλεόρασης και του κινηματογράφου στα γλωσσικά φαινόμενα. Εν ολίγοις, η Γλωσσική ιστορία της ενωμένης Ιταλίας είναι ένα είδος περιληπτικής προεπισκόπησης της εργασίας που η γενική γλωσσολογία, η εφαρμοσμένη γλωσσολογία, η κοινωνιογλωσσολογία και η ιστορική γλωσσολογία της ιταλικής γλώσσας θα παράγουν στην και για την χώρα μας στα χρόνια που θα ακολουθούσαν. Ειδικότερα, το έργο έστρεψε στην προσοχή των αναγνωστών του στο ζήτημα της ευθύνης του σχολείου για την αποτυχημένη νίκη επί του αναλφαβητισμού, στη διαιώνιση του φαινομένου της πρόωρης σχολικής εγκατάλειψης και στην υιοθέτηση παρωχημένων γλωσσικών και εκπαιδευτικών μοντέλων - θέμα που επιβλήθηκε επίσης χάρις στο πολιτικό πάθος με με το οποίο ο Ντε Μάουρο, αφού το πρότεινε στην Ιστορία του, το επανέφερε σε πάμπολλες δημόσιες ομιλίες του.

ΤΖΟΥΖΕΠΕ (ΤΖΕΠΙ) ΠΑΤΟΤΑ

PICCOLO, AFFETTUOSO RICORDO DI TULLIO DE MAURO

La Storia linguistica dell’Italia unita di Tullio De Mauro ha cambiato, nei linguisti e negli insegnanti più motivati, meno conservatori e meno rassegnati, il modo di guardare all’italiano, alla sua storia e al suo insegnamento. Per molti di noi è stata una vera «folgorazione» (Marazzini, 2005: 147; Mancini, 2013: 75). Con quel libro, De Mauro ha insegnato e continua a insegnare a tutti (e soprattutto agli storici dell’italiano) che la storia linguistica di una nazione è intimamente e inestricabilmente connessa con le sue vicende economiche, sociali, politiche e culturali, e che è impossibile ricostruirla prescindendo da queste (Asor Rosa, 2003: 8-9; Alberto Varvaro, in Lo Piparo, Ruffino, 2005: 322-323). L’opera, accanto agli aspetti essenziali della storia interna dell’italiano, ne ricostruisce anche la storia esterna, col supporto di moltissime tabelle piene di dati che illustrano movimenti demografici e migratori, fenomeni di urbanizzazione, livelli di alfabetizzazione e altro. La quantità di tematiche aperte cinquant’anni fa dalla Storia di De Mauro è impressionante. Provo, con Mancini (2013: 81), a ricordarne alcune: «l’educazione linguistica, le analisi lessicografiche su base quantitativa, lo studio dei processi di italianizzazione dei dialetti, i riflessi dell’emigrazione, l’analisi delle lingue settoriali della burocrazia», l’influsso della letteratura, della stampa, della televisione e del cinema sui fatti linguistici. Insomma, la Storia linguistica dell’Italia unita è una specie di sommario in anteprima dei lavori che la linguistica generale, la linguistica applicata, la sociolinguistica e la linguistica storica italiane avrebbero prodotto nel e per il nostro Paese negli anni a venire. In particolare, l’opera impose all’attenzione dei suoi lettori il tema della responsabilità della scuola nella mancata sconfitta dell’analfabetismo, nel protrarsi del fenomeno degli abbandoni scolastici e nell’adozione di modelli linguistici e didattici superati; tema che s’impose anche per la passione civile con cui De Mauro, dopo averlo proposto nella Storia, lo ripropose in innumerevoli interventi pubblici.

GEPPI PATOTA

RIFERIMENTI BIBLIOGRAFICI

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Asor Rosa, 2003 = Alberto A. R., Una riflessione notturna, in Tullio De Mauro. Una storia linguistica, Roma-Bari, Laterza, pp. 7-9.
Lo Piparo, Ruffino, 2005 = Franco L. P., Giovanni R. (a cura di), Gli italiani e la lingua, Palermo, Sellerio.
Mancini, 2013 = Marco M., La Storia linguistica dell’Italia unita e la sociolinguistica storica, in Federico Albano Leoni, Stefano Gensini, Emanuela Piemontese (a cura di), Tra linguistica e filosofia del linguaggio. La lezione di Tullio De Mauro, Roma-Bari, Laterza, 2013, pp. 74-102.
Marazzini, 2005 = Claudio M., Che cosa gli storici della lingua italiana devono alla «Storia linguistica dell’Italia unita» di Tullio De Mauro, in Lo Piparo, Ruffino 2005, pp. 147-154.

domenica 27 settembre 2015

La più bella lingua del mondo

Il protagonista delle Confessioni del cavaliere d’industria Felix Krull di Thomas Mann, interrogato da un direttore d’albergo in merito alla sua conoscenza dell’italiano, risponde all’interlocutore in questo modo: Ma Signore, che cosa mi domanda? Son veramente innamorato di questa bellissima lingua, la più bella del mondo. Ho bisogno soltanto d’aprire la mia bocca e involontariamente diventa il fonte di tutta l’armonia di quest’idioma celeste. Sì, caro signore, per me non c’è dubbio che gli angeli nel cielo parlano italiano

Dal libro di Giuseppe Patota, La grande bellezza dell'italiano.

Ο πρωταγωνιστής των Εξολομολήσεων του απατεώνα Φέλιξ Κρουλ, του Τόμας Μαν, ερωτώμενος από έναν διευθυντή ξενοδοχείου σχετικά με τις γνώσεις του στα ιταλικά, απαντά στον συνομιλητή του με αυτόν τον τρόπο: «Μα, κύριε, τι πράγμα με ρωτάτε; Είμαι απολύτως ερωτευμένος με αυτή την υπέροχη γλώσσα, την πιο όμορφη στον κόσμο. Αρκεί μόνο ν' ανοίξω το στόμα μου και αυτό ακουσίως γίνεται η πηγή όλης της αρμονίας αυτής της μοναδικής, ουράνιας γλώσσας. Ναι, αγαπητέ κύριε, για μένα δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι άγγελοι στον ουρανό μιλούν ιταλικά».

Μετάφραση της σπουδάστριας ιταλικών Evi Skaltsoni Σκαλτσώνη (Β2).