Libertà vo cantando, ch'è sì cara...

Ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» του Διονυσίου Σολωμού αμέσως μετά τον τίτλο φέρει την ακόλουθη ιταλική προμετωπίδα:

Libertà vo cantando, ch’è sì cara,

come sa chi per lei vita rifiuta.

Την ελευθερία τραγουδώ, που είναι πολύ ακριβή,

όπως ξέρει αυτός που για χάρη της απαρνιέται τη ζωή.

Άρθρο του Μιχαήλ Πασχάλη

Η προμετωπίδα αυτή υπενθυμίζει κατ’ αρχάς ότι η κύρια έμπνευση για τη σύνθεση του «Ύμνου» προήλθε από ιταλικά κείμενα. Υπενθυμίζει ακόμη κάτι που ηχεί παράδοξο αλλά είναι πέρα για πέρα αληθινό. Ο Σολωμός αναζήτησε έμπνευση για την ιδέα της ελευθερίας και τη δράση των ελληνικών επαναστατικών δυνάμεων στην ιταλική θρησκευτική ποίηση: όσον αφορά την προμετωπίδα, στο «Καθαρτήριο» της «Θείας Κωμωδίας» του Δάντη, και όσον αφορά την εικόνα και τη δράση της Ελευθερίας και την αφήγηση των γεγονότων, στη δική του νεανική ιταλική θρησκευτική ποίηση.

Ας δούμε πρώτα τα συμφραζόμενα της προμετωπίδας, η οποία προέρχεται από το πρώτο άσμα του «Καθαρτηρίου». Οδηγώντας τον Δάντη, ο Βιργίλιος περνάει από την Κόλαση στην είσοδο του Καθαρτηρίου, την οποία φυλάει ο συμπατριώτης του Μάρκος Πόρκιος Κάτων ο Νεότερος (95-46 π.Χ.). Ο Κάτων αγανακτεί, επειδή εκλαμβάνει τους δύο ταξιδιώτες ως δραπέτες από την Κόλαση, αλλά ο Βιργίλιος του εξηγεί ότι ο σύντροφός του είναι άνθρωπος ζωντανός και πως ο ίδιος ανέλαβε να τον οδηγήσει, ενδίδοντας στις παρακλήσεις μιας γυναίκας (της Βεατρίκης) που τον επισκέφτηκε από τον ουρανό. Αμέσως μετά του απευθύνει τα παρακάτω λόγια (στ. 1,70-75), που περιλαμβάνουν την προμετωπίδα του «Ύμνου», πριν τη διασκευάσει ο Σολωμός. Ο Έλληνας ποιητής τροποποίησε τους στίχους 1,71-72 του δαντικού παραθέματος από «libertà va cercando […]» («Την ελευθερία αναζητεί […]») σε «Libertà vo cantando […]» («Την Ελευθερία τραγουδώ […]»):

Or ti piaccia gradir la sua venuta:

libertà va cercando, ch’è sì cara,

come sa chi per lei vita rifiuta.

Tu ’l sai, ché non ti fu per lei amara

in Utica la morte, ove lasciasti

la vesta ch’al gran dì sarà sì chiara

Ευαρεστήσου τώρα να χαρείς την άφιξή του:

την ελευθερία αναζητεί που είναι πολύ ακριβή,

όπως γνωρίζει αυτός που για χάρη της απαρνιέται τη ζωή.

Εσύ το ξέρεις, αφού για χάρη της ο θάνατος

πικρός δεν σου ήταν στην Υτίκη, όπου το ένδυμα άφησες

που στη Δευτέρα Παρουσία ολόλαμπρο θα είναι.

Ας δούμε τα ιστορικά δεδομένα του δαντικού χωρίου, που σημειωτέον ότι αφορούν τη ρωμαϊκή ιστορία και όχι τη νεότερη ευρωπαϊκή επαναστατική ιστορία. Τον Απρίλιο του 46 π.Χ. ο Κάτων ο Νεότερος, στωικός στις πεποιθήσεις και σύμμαχος του Πομπηίου, τον οποίο ο Ιούλιος Καίσαρας είχε νικήσει στα Φάρσαλα το 48 π.Χ., αυτοκτόνησε στην Υτίκη της Αφρικής, για να μην παραδοθεί στον νικητή. Με την πράξη του αυτή, υπερασπίστηκε το αναφαίρετο δικαίωμά του στην ατομική ελευθερία, δηλαδή το δικαίωμα να είναι κύριος του εαυτού του και να τον διαθέσει κατά βούληση, αντί να οφείλει χάρη σε έναν τύραννο που θα του επέτρεπε να ζήσει. Στα πρώτα ρωμαϊκά αυτοκρατορικά χρόνια ο ηθικά άτεγκτος και πολιτικά ασυμβίβαστος Κάτων έγινε το σύμβολο των νοσταλγών της δημοκρατίας. Παρόλο που ήταν αυτόχειρας, o Δάντης τον τοποθέτησε στη θέση του φύλακα του Καθαρτηρίου και αυτό γιατί ο Βιργίλιος στην «Αινειάδα» τον είχε ορίσει  δικαιοκρίτη των ενάρετων ψυχών στον Άδη (8,670 «secretosque pios, his dantem iura Catonem»), ενώ αργότερα ο επικός ποιητής Λουκανός τον εξίσωσε ως ηθική προσωπικότητα με τους θεούς. Στο δαντικό χωρίο που παρέθεσα προβλέπεται ότι κατά τη Δευτέρα Παρουσία το αναστημένο σώμα του Κάτωνα θα ακτινοβολεί, δηλαδή ο Ρωμαίος φιλόσοφος και πολιτικός θα συναριθμηθεί μεταξύ των εκλεκτών ψυχών.

Η ιδέα της ελευθερίας στο δαντικό χωρίο συνδέει και τα τρία πρόσωπα που εμπλέκονται: ο Ρωμαίος Βιργίλιος την αναγνωρίζει στον Ιταλό Δάντη και την υπενθυμίζει στον Ρωμαίο Κάτωνα. Μέσω της προμετωπίδας ο ιταλοθρεμμένος Σολωμός ανάγει τον περί ελευθερίας λόγο στον Βιργίλιο και τον Δάντη, τους γενάρχες και κορυφαίους ποιητές της δυτικής ποιητικής παράδοσης, και την ελευθερία ως πράξη και στάση ζωής στον Κάτωνα, αρχετυπική μορφή της ίδιας παράδοσης, και στον ίδιο τον Δάντη.

Ξεκινώ από τον Κάτωνα. Στην εικόνα του Κάτωνα που αναγνώριζαν ο Δάντης και ο Σολωμός, ηθική και πολιτική ελευθερία συνδυάζονται και συμπλέουν: η συνέπεια μιας στάσης ζωής και φιλοσοφικής πεποίθησης τον οδήγησαν «να επιλέξει τον θάνατο παρά να δει το πρόσωπο του τυράννου», όπως γράφει ο Κικέρων («De officiis», 112). Ο ίδιος ο Δάντης, στο δεύτερο βιβλίο της πραγματείας του «De Monarchia» (5,11) μνημονεύει μια σειρά από μορφές Ρωμαίων που αγωνίστηκαν για το κοινό αγαθό (bonum commune, bonum publicum), την πατρίδα και την ελευθερία, θυσιάζοντας ακόμη και την ίδια τους τη ζωή, και καταλήγει ως εξής μιλώντας για τον Κάτωνα:

Accedit et illud inenarrabile sacrificium severissimi verae libertatis auctoris Marci Catonis: […] ut mundo libertatis amores accenderet, quanti libertas esset ostendit, dum e vita liber decedere maluit quam sine libertate manere in illa.

Υπάρχει ακόμη εκείνη η ανείπωτη θυσία του πιο αυστηρού υπερασπιστή της αληθινής ελευθερίας, του Μάρκου Κάτωνα: […] Για να ανάψει στον κόσμο τη σπίθα της αγάπης για την ελευθερία, έδειξε πόσο ακριβά κοστίζει η ελευθερία, αφού προτίμησε να αποχωρήσει ελεύθερος από τη ζωή παρά να παραμείνει ζωντανός χωρίς ελευθερία.

Από εδώ κατάγεται λοιπόν η διατύπωση του Δάντη, που ενσωμάτωσε και ο Σολωμός στον «Ύμνο», για την Ελευθερία «που είναι πολύ ακριβή, / όπως γνωρίζει αυτός που για χάρη της απαρνιέται τη ζωή». Ποια είναι όμως η «ελευθερία» που, σύμφωνα με τον Βιργίλιο, «αναζητεί» ο ίδιος ο Δάντης («libertà va cercando»); Ορισμένοι πιστεύουν πως αφορά στην ηθική ελευθερία και την απαλλαγή από την αμαρτία, ενώ άλλοι τη συνδέουν με την πολιτική και εθνική ελευθερία, με ιδιαίτερη αναφορά στους αγώνες του ίδιου του ποιητή. Την εποχή που γράφεται ο «Ύμνος» η πολιτική ιδεολογία και δράση του Δάντη έχει έλθει στο επίκεντρο. Απασχολεί τον Φώσκολο, που παρουσιάζει τον Δάντη ως «Γιβελίνο» και πατριώτη, και ειδικά και επίμονα τον Βύρωνα, που από το 1816 έχει εγκατασταθεί στην Ιταλία. Μάλιστα στο ημιτελές ποίημα «The Prophecy of Dante» («Η προφητεία του Δάντη»), που δημοσιεύτηκε την 21η Απριλίου του 1821, λίγο μετά την έναρξη της ελληνικής Επανάστασης, ο Βύρων είχε παραστήσει τον Δάντη να προαναγγέλλει τις ιταλικές εξεγέρσεις κατά των κατακτητών. Προς το τέλος του 1821 ο Βύρων, μιλώντας για το ποίημα αυτό, θα εκφράσει την απογοήτευσή του για την προοπτική της απελευθέρωσης της Ιταλίας από τον ξένο ζυγό, σε αντίθεση με την προοπτική της ελληνικής Επανάστασης, και θα σκιαγραφήσει το πορτραίτο του Δάντη ως «ποιητή της ελευθερίας»:

Poets are sometimes shrewd in their conjectures. You quoted me the other day a line in Childe Harold, in which I made a prediction about the Greeks: in this instance I was not so fortunate as to be prophetic. This poem was intended for the Italians …. It was looked at in a political light, and they indulged in my dream of liberty, and the resurrection of Italy. Alas! It was only a dream! … It was the turn political affairs took that made me relinquish the work. At one time the flame was expected to break out over all Italy, but it only ended in smoke, and my poem went out with it. I don’t wonder at the enthusiasm of the Italians about Dante. He is the poet of Liberty. Persecution, exile, the dread of a foreign grave, could not shake his principles. […].

Οι ποιητές μερικές φορές είναι εύστοχοι στις προβλέψεις τους. Τις προάλλες παρέθεσες ένα στίχο μου από τον Τσάιλντ Χάρολντ, όπου έκανα μια πρόβλεψη για τους Έλληνες: σε αυτή την περίπτωση δεν ήμουνα τόσο ευτυχής στην προφητεία μου. Αυτό το ποίημα προοριζόταν για τους Ιταλούς … Το έκριναν ως πολιτικό κείμενο και απόλαυσαν το όνειρό μου για την ελευθερία και για την ανάσταση της Ιταλίας. Αλίμονο! Όνειρο ήταν και πάει! … Ο λόγος που με ανάγκασε να εγκαταλείψω το έργο ήταν η πορεία που πήραν οι πολιτικές εξελίξεις. Κάποια στιγμή αναμενόταν η φλόγα να ξεσπάσει σε ολόκληρη την Ιταλία, αλλά κατέληξε μόνο σε καπνό και μαζί της έσβησε και το ποίημά μου. Δεν απορώ για τον ενθουσιασμό των Ιταλών για τον Δάντη. Είναι ο ποιητής της ελευθερίας. Οι διώξεις, η εξορία, ο φόβος της ταφής σε ξένο τάφο, δεν κατάφεραν να κλονίσουν τις πεποιθήσεις του […].

Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα διασύνδεση ανάμεσα στον «Ύμνο» και τη «Θεία Κωμωδία», που σίγουρα δεν είναι τυχαία: στον Σολωμό η λέξη «Libertà» είναι η πρώτη μετά τον τίτλο· στη «Θεία Κωμωδία» η ίδια λέξη  απαντά για πρώτη φορά στο πρώτο άσμα του «Καθαρτηρίου», ως ιδανικό που «αναζητεί» ο ταξιδιώτης Δάντης στην πορεία του από την Κόλαση προς τον Παράδεισο.

Η μνεία της ελευθερίας θα μπορούσε να συνδυαστεί με τα γενικότερα συμφραζόμενα του δαντικού κειμένου. Στο προοίμιο ο ποιητής καλεί τη «νεκρή ποίηση να αναγεννηθεί» (στ. 7 «Ma qui la morta poesì resurga»). Είναι η στιγμή που ο ίδιος και ο Βιργίλιος έχουν βγει από «την αιώνια φυλακή» («la pregione etterna»), τη «βαθιά νύχτα» («la profonda notte») και το «αιώνιο σκοτάδι» («sempre nera») της Κόλασης (στ. 41-45). Στην είσοδο του Καθαρτηρίου τους δύο ταξιδιώτες υποδέχεται το ζαφειρένιο, ανέφελο, γελαστό φως της αυγής που έχει διαδεχτεί τον «νεκρό αέρα» («l’aura morta») της Κόλασης (στ. 13-21). Για να βγουν από εκεί τους «έφεξε» (στ. 43 «fu lucerna») μια ουράνια γυναικεία μορφή, η Βεατρίκη. Τηρουμένων των αναλογιών, η αντίθεση του χωρόχρονου της ελευθερίας προς τον χωρόχρονο της σκλαβιάς στην αρχή του σολωμικού «Ύμνου» (στρ. 1-8) είναι συγκρίσιμη με τη δαντική αλληγορική αντίστιξη του φωτός, της αναγέννησης και της «αναζήτησης της ελευθερίας», που μνημονεύονται στην είσοδο του Καθαρτηρίου, προς το σκότος, τον θάνατο και τη φυλακή της Κόλασης. Ο αναγνώστης θα μπορούσε επιπλέον να προχωρήσει σε διακειμενικούς συνειρμούς ανάμεσα στις δύο ουράνιες φωτεινές παρουσίες, την Ελευθερία του «Ύμνου» και τη Βεατρίκη της «Θείας Κωμωδίας».

Una plètora di parole e significati...

Una donna assiste al funerale del suo defunto marito.

Un uomo si china verso di lei e domanda: «Le dispiace se dico una parola?».

«No, faccia pure», risponde la donna.

L’uomo si alza, si schiarisce la voce, dice «plètora» e torna a sedersi.

«Grazie», dice la donna, «questo significa molto».

#International_Translation_Day

#Giornata_mondiale_della_traduzione

#Παγκόσμια_ημέρα_μετάφρασης

Tullio De Mario (1932-2017)

ΧΘες, Πέμπτη 5 Ιανουαρίου 2017, απεβίωσε στη Ρώμη, σε ηλικία 85 ετών, ο αναγνωρισμένος γλωσσολόγος Τούλλιο Nτε Μάουρο.

Ieri, giovedì 5 gennaio 2017, è deceduto a Roma, all'età di 84 anni, il celebre linguista Tullio De Μauro.

Ο Ντε Μάουρο δίδαξε στο Πανεπιστήμιο Λα Σαπιέντσα της Ρώμης και διετέλεσε Υπουργός Παιδείας τη διετία 2000-2001. Ανάμεσα στο σημαντικό επιστημονικό έργο του ξεχωρίζουν (στα ιταλικά) η Γλωσσική ιστορία της ενωμένης Ιταλίας και το Λεξικό της ιταλικής γλώσσας.

De Mauro ha insegnato all'università La Sapienza di Roma ed è stato Ministro della pubblica istruzione nel biennio 2000-2001. Tra la sua importante opera scientifica spiccano la  Storia linguistica dell’Italia unita (1963) e il Dizionario della lingua italiana (2000).
 

Στα ελληνικά μπορεί να διαβάσει κανείς το ιστορικό έργο του Δέκα θέσεις για μια δημοκρατική γλωσσική εκπαίδευση (1975). Το έχει μεταφράσει και προλογίσει το 2007 η Ντομένικα Μιννίτι-Γκώνια, επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, η οποία μάλιστα εξειδικεύτηκε στην ιταλική γλωσσολογία στο πανεπιστήμιο La Sapienza της Ρώμης πλάι στον Tullio De Mauro. 

In greco si può leggere la sua opera storica Dieci tesi per l’educazione linguistica democratica (1975). È stata tradotta e presentata nel 2007 da Domenica Μinniti-Gonias, professoressa associata presso la Facoltà di italianistica dell’Università di Atene, la quale è stata specializzata in linguistica italiana all’università La Sapienza di Roma proprio presso Tullio De Mauro.

Anteos Chrysostomides (in memoriam)

Anteos Chrysostomides (1952-2015)

Il tempo di una sola vita umana non permette di misurare il risultato di una battaglia, ma non per questo perde senso lottare. 

Paolo Di Paolo, «Mandami tanta vita» (Feltrinelli, Milano, 2013). 

          

Ο χρόνος μιας ανθρώπινης ζωής δεν φτάνει για να μετρηθούν τα αποτελέσματα μιας μάχης, αυτό όμως δεν σημαίνει πως είναι μάταιος ο αγώνας.

  

Απόσπασμα μετάφρασης του προσφάτως εκλιπόντος (14 Αυγ. 2015) Ανταίου Χρυσοστομίδη, από το βιβλίο του Πάολο ντι Πάολο: «Δώσε μου λίγη ζωή» (Ίκαρος, Αθήνα, 2015). Είναι η τελευταία ολοκληρωμένη μετάφρασή του που κυκλοφόρησε σε βιβλίο ενόσω ζούσε, ενώ μεταθανατίως εκδόθηκε άλλη μία, από κοινού με τη Δήμητρα Δότση, την οποία είχε ξεκινήσει αλλά δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει λόγω της ασθένειάς του (βλ. λ. εδώ). Σήμερα (17 Αυγ. 2015) θα τελεστεί η πολιτική κηδεία του σημαντικού Έλληνα μεταφραστή.

Primo maggio all'italiana

Πρωτομαγιά αλά ιταλικά

Morte «bianca»

Morte sul lavoro

Conto «in rosso»

Lavorare «in nero»

Tu scendi dalle stelle

Το Κατεβαίνεις από τ'αστέρια (πρβλ. το ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάς, Ιω. 3, 13) είναι το διασημότερο ιταλικό χριστουγεννιάτικο τραγούδι. Συνετέθη τον Δεκέμβριο του 1754 στη Νόλα από τον Αλφόνσο Μαρία ντε Λιγκουόρι.

Ο Luciano Pavarotti στο Konzerthaus της Βιέννης

(22 Δεκεμβρίου 1999)

Tu scendi dalle stelle,

o Re del Cielo,

 e vieni in una grotta

al freddo al gelo.

O bambino mio, divino,

io ti vedo qui a tremar...

O Dio beato!

Ahi, quanto ti costò 

l'avermi amato!

A te, che sei del mondo il Creatore

mancano panni e fuoco,

o mio Signore! 

Caro eletto pargoletto,

quanto questa povertà 

più m'innamora! 

Giacché ti fece, Amor,

povero ancora!

Ο Andrea Bocelli (2009)

Il concerto degli angeli di El Greco

El Greco (Dominikos Theotokopoulos), 1541-1614 
Il concerto degli angeli, ca. 1608-1614

Questo dipinto, originale e «moderno», fa parte della volta celeste di un’Annunciazione, che attualmente si trova nella collezione di una banca a Madrid. Questa è una delle ultime, se non proprio l’ultima opera dipinta da El Greco, poco prima di morire a Toledo nel 1614.

L’opera è incompleta e ci insegna molte cose sulla tecnica del pittore. Possiamo notare che gli angeli non hanno le ali. Si tratta dei componenti di un’orchestra celeste che suona strumenti contemporanei, come quelli che aveva visto il pittore quando viveva a Venezia. Gli strumenti del quadro sono una spinetta (un tipo di pianoforte), un’arpa, un flauto e una viola da gamba. Il secondo angelo regge il libro con le note e dà il ritmo cantando. Osservate come sono esatti i gesti dei musicisti.

Le figure sono dipinte con pennellate veloci, mentre i movimenti e gli abiti degli angeli svolazzano, il che li fa somigliare a delle fiamme vorticose. Notate i colori iridescenti che utilizza l’artista: l’arancione nel rosso e nel verde, l’orato nell’azzurro. Questi colori, che cambiano a seconda di come la luce cade su di essi, gli antichi li chiamavano «trascoloranti». La tavola sembra essere animata da una vita interiore.

4 novembre

Il 4 Novembre è il Giorno dell’Unità Nazionale e la Giornata delle Forze Armate

II 4 novembre 1918 aveva termine il 1° conflitto mondiale - la Grande Guerra - un evento che ha segnato in modo profondo e indelebile l’inizio del ‘900 e che ha determinato radicali mutamenti politici e sociali.

La data, che celebra la fine vittoriosa della guerra, commemora la firma dell’armistizio siglato a Villa Giusti (Padova) con l’Impero austro-ungarico ed è divenuta la giornata dedicata alle Forze Armate.

In questa giornata si intende ricordare, in speciale modo, tutti coloro che, anche giovanissimi, hanno sacrificato il bene supremo della vita per un ideale di Patria e di attaccamento al dovere: valori immutati nel tempo, per i militari di allora e quelli di oggi.

Η 4^η Νοεμβρίου είναι η Ημέρα Εθνικής Ενότητας και η Ημέρα των Ενόπλων Δυνάμεων

Στις 4 Νοεμβρίου 1918 ολοκληρώθηκε ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος - ο Μεγάλος Πόλεμος -, ένα γεγονός που σηματοδότησε βαθιά και ανεξίτηλα την αρχή του 19^ου αιώνα και οδήγησε σε ριζικές πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές.

Στην επέτειο αυτή, κατά την οποία εορτάζεται το νικηφόρο τέλος του πολέμου, τιμάται η υπογραφή της ανακωχής με την Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία, που υπογράφηκε στη Βίλα Τζούστι (Πάδοβα), και έγινε η ημέρα αφιερωμένη στις Ένοπλες Δυνάμεις.

Την ημέρα αυτή θυμόμαστε ιδιαιτέρως όλους εκείνους που, αν και νεότατοι, θυσίασαν το υπέρτατο αγαθό της ζωής για το ιδανικό της Πατρίδας και της αφοσίωσης στο καθήκον: αξίες αμετάβλητες στην πάροδο του χρόνου, για τους στρατιωτικούς εκείνης και της σημερινής εποχής.